1. Sóng Nhiệt: Tấm Gương Phản Chiếu Sự Ấm Lên Toàn Cầu
Mùa hè, vốn được thi ca ca ngợi với bầu trời xanh biếc và sức sống căng tràn, nay đã trở thành nỗi ám ảnh. Giáo sư Phan Văn Tân, chuyên gia khí tượng hàng đầu từ ĐH Khoa học Tự nhiên (ĐHQGHN), khẳng định: "Sóng nhiệt là hệ quả nhãn tiền của biến đổi khí hậu". Nó giống như một tấm gương phản chiếu trung thực nhất quá trình ấm lên của trái đất.
Nếu nhìn lại dữ liệu của 5 thập kỷ qua, nhiệt độ tại Việt Nam đã tăng khoảng 0,4°C mỗi 10 năm. Những con số này thoạt nghe có vẻ nhỏ bé và tinh tế, nhưng sự tích lũy âm thầm đó đã tạo ra những thay đổi dữ dội. Khác với các hiện tượng thời tiết khác có thể biến động tăng giảm, sóng nhiệt là một ngoại lệ đáng sợ: Cả tần suất xuất hiện và cường độ tàn phá của nó đều tăng theo thời gian.
Sóng nhiệt ảnh hưởng đến sức khỏe của những người làm việc ngoài trời trong thời gian dài. Ảnh: Shutterstock
Sự khác biệt giữa "Nắng nóng" và "Sóng nhiệt"
Chúng ta cần phân biệt rõ hai khái niệm này. Nắng nóng thông thường là những ngày nhiệt độ đạt 35°C. Nhưng sóng nhiệt là một chuỗi ngày đêm liên tiếp mà nhiệt độ tăng cao bất thường so với nền nhiệt trung bình, vượt qua ngưỡng chịu đựng của cơ thể và môi trường. Đáng lo ngại hơn, sóng nhiệt thường không đi một mình. Nó kết hợp với hạn hán tạo thành một cặp bài trùng "thiên tai phức hợp" (compound hazard). Hạn hán làm đất khô, đất khô hấp thụ bức xạ mặt trời làm không khí nóng hơn, và không khí nóng lại thúc đẩy hạn hán – một vòng luẩn quẩn khuếch đại sự khắc nghiệt.
Tại Việt Nam, từ Tây Bắc, Đông Bắc đến miền Trung và Nam Bộ, số ngày nắng nóng gay gắt (trên 39°C) đang tăng lên từ 2 đến 10 ngày trong mỗi thập kỷ. Đặc biệt, khu vực Bắc Trung Bộ (Nghệ An, Hà Tĩnh...) chịu ảnh hưởng nặng nề nhất do hiệu ứng gió phơn Tây Nam khô nóng.
2. Chiếc Lồng Vô Hình Và Gánh Nặng Sức Khỏe
TS. Trần Nữ Quý Linh, chuyên gia nghiên cứu sức khỏe môi trường tại ĐH Queensland (Úc), nhận định: "Sóng nhiệt và phơi nhiễm nhiệt là một trong những mối đe dọa sức khỏe toàn cầu nghiêm trọng nhất thế kỷ 21".
Chúng ta đang dần bị "khóa" trong một chiếc lồng khí hậu vô hình. Trong không gian đó, cơ chế tự làm mát của cơ thể bị vô hiệu hóa. Khi nhiệt độ môi trường vượt quá ngưỡng chịu đựng, cơ thể rơi vào trạng thái căng thẳng nhiệt (heat stress). Hậu quả không chỉ dừng lại ở sự khó chịu, say nắng hay kiệt sức, mà còn dẫn đến những tổn thương sâu sắc bên trong.
Tác động tức thì và lâu dài:
-
Trực tiếp: Mất nước, rối loạn điện giải, ngất xỉu, sốc nhiệt.
-
Gián tiếp (Độ trễ nguy hiểm): Nhiều người phơi nhiễm nhiệt hôm nay, nhưng 1-2 tuần sau mới nhập viện vì đột quỵ, suy tim, suy hô hấp hoặc rối loạn tâm thần. Lúc này, rất khó để quy kết nguyên nhân trực tiếp là do nắng nóng, khiến "sát thủ" này càng trở nên giấu mặt.
Số liệu nghiên cứu cho thấy, khi nhiệt độ tăng thêm 1-2°C, tỷ lệ nhập viện do các bệnh truyền nhiễm, tim mạch và hô hấp đều tăng vọt. Đặc biệt, một đợt sóng nhiệt kéo dài trên 9 ngày có thể làm tăng tỷ lệ tử vong thêm 1,2%.
3. Sự Bất Bình Đẳng Trước Thiên Tai: Ai Là Người Chịu Đựng?
Sóng nhiệt không phân biệt giàu nghèo, nhưng tác động của nó lại vô cùng bất bình đẳng. Nhóm chịu tổn thương lớn nhất chính là những người lao động ngoài trời và người có thu nhập thấp.
Nông dân – Những người "đứng mũi chịu sào"
Nông dân Việt Nam, chiếm 1/3 lực lượng lao động, đang đối mặt với rủi ro kép: năng suất mùa màng sụt giảm và sức khỏe bị đe dọa. Khảo sát trên 400 nông dân cho thấy hơn 83% đã từng gặp các triệu chứng sốc nhiệt như chóng mặt, buồn nôn khi làm việc trên đồng ruộng.
Mùa gặt ở ĐBSCL. Ảnh: Shutterstock
Một nghịch lý đáng buồn là nhóm nông dân trẻ tuổi lại có nguy cơ nhập viện cao hơn người già. Lý do nằm ở tâm lý chủ quan và áp lực kinh tế. Trong khi người lớn tuổi biết cách điều chỉnh giờ làm để tránh nắng, người trẻ thường cố gắng làm việc cường độ cao bất chấp thời tiết để tối đa hóa thu nhập, dẫn đến những hậu quả sức khỏe nghiêm trọng.
Người lao động tự do tại đô thị
Tại các thành phố lớn, những người bán hàng rong, thợ xây, tài xế xe ôm công nghệ... là những nạn nhân trực tiếp của "hiệu ứng đảo nhiệt đô thị" (bê tông hóa). Họ không có văn phòng máy lạnh, không có bảo hiểm y tế đầy đủ. Sau một ngày bị vắt kiệt sức lực ngoài đường, họ trở về những căn phòng trọ mái tôn chật hẹp, nơi nhiệt độ ban đêm vẫn hầm hập, không cho cơ thể cơ hội phục hồi. Giấc ngủ kém chất lượng trong nhiệt độ cao làm suy giảm hệ miễn dịch và gia tăng các bệnh mãn tính về lâu dài.
4. Chiến Lược Thích Ứng: Từ Nhận Thức Đến Hành Động
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu là điều không thể đảo ngược trong ngắn hạn, "thích ứng" là chìa khóa duy nhất để sinh tồn.
Khả năng tự thích ứng của cá nhân
Giải pháp chi phí thấp và hiệu quả nhất chính là nâng cao nhận thức. Người lao động cần biết lắng nghe cơ thể để nhận biết dấu hiệu cảnh báo sớm (khát nước, hoa mắt) và dừng nghỉ ngay lập tức. Các kiến thức sơ cứu sốc nhiệt cần được phổ cập như một kỹ năng sống cơ bản.
Bên cạnh đó, tâm lý "sợ đen da hơn sợ sốc nhiệt" của nhiều lao động nữ cần được thay đổi. Việc mặc quần áo bảo hộ quá dày, kín mít đôi khi lại phản tác dụng, ngăn cản quá trình thoát mồ hôi làm mát cơ thể.
Trách nhiệm của cộng đồng và chính sách
Các chuyên gia quốc tế đang kêu gọi chính phủ các nước thiết kế lại không gian sống. Cần nhiều hơn những "ốc đảo xanh" trong đô thị, các trạm tiếp nước công cộng và hệ thống cảnh báo sớm sóng nhiệt được tích hợp vào bản tin thời tiết hàng ngày.
Việc truyền thông cũng cần được cá nhân hóa: Người lớn tuổi tiếp cận qua loa phát thanh, tivi; người trẻ tiếp cận qua ứng dụng điện thoại và mạng xã hội.
Lời Kết: Trách Nhiệm Của Doanh Nghiệp Trong Thế Giới Nóng Lên
Câu chuyện về sóng nhiệt không chỉ là câu chuyện của các nhà khí tượng học hay y bác sĩ. Đó là câu chuyện của sự phát triển bền vững. Tại Talaki, chúng tôi hiểu rằng một doanh nghiệp không thể kinh doanh thịnh vượng trong một cộng đồng ốm yếu và một môi trường suy kiệt.
Việc lựa chọn phân phối các sản phẩm thủy tinh bền vững, an toàn cho sức khỏe và thân thiện với môi trường (như Duralex, RCR) là cách chúng tôi góp phần nhỏ bé vào việc giảm thiểu rác thải nhựa – một trong những nguyên nhân gián tiếp gây biến đổi khí hậu. Hơn thế nữa, thông qua việc chia sẻ những kiến thức chuyên sâu này, Talaki mong muốn đồng hành cùng cộng đồng trong việc nâng cao năng lực thích ứng, hướng tới một lối sống xanh, khỏe mạnh và kiên cường hơn trước những biến động của thiên nhiên.
Sóng nhiệt có thể là "kẻ thù" vô hình, nhưng sự đoàn kết và nhận thức đúng đắn sẽ là tấm khiên vững chắc nhất để chúng ta vượt qua.
(Bài viết tổng hợp dựa trên nghiên cứu của Thanh Nhành-Tạp chí Tia Sáng và các dữ liệu khí tượng mới nhất năm 2025)